Thuộc tỉnh Phú Thọ, làng gốm Hương Canh từ hơn 300 năm nay đã gắn tên mình với những chiếc nồi đất, niêu đất — thứ dụng cụ nấu ăn mà nhiều thế hệ người Việt tin rằng cho ra nồi cơm ngon nhất. Giữa thời đại đồ gia dụng công nghiệp, những lò gốm Hương Canh vẫn đỏ lửa, chứng minh sức sống bền bỉ của một nghề thủ công gắn liền với bữa cơm gia đình Việt.
Lịch sử làng nghề
Nghề gốm ở Hương Canh hình thành từ khoảng thế kỷ 18, khi cư dân vùng đất này tận dụng nguồn đất sét dẻo ven sông để làm đồ sành phục vụ đời sống. Khác với các làng gốm chuyên đồ mỹ nghệ, Hương Canh chọn hướng đi riêng: đồ gia dụng nấu nướng bằng đất nung. Nồi đất Hương Canh từng theo chân thương lái đi khắp miền Bắc và Bắc Trung Bộ, được các bà nội trợ ưa chuộng vì nấu cơm dẻo, kho cá thơm, giữ nhiệt tốt. Thời bao cấp, hợp tác xã gốm Hương Canh là một trong những đơn vị sản xuất gốm sành lớn của miền Bắc. Sang thời kinh tế thị trường, dù cạnh tranh gay gắt với nồi nhôm, nồi inox giá rẻ, làng nghề vẫn đứng vững nhờ chất lượng đã thành thương hiệu và xu hướng quay lại với đồ đất nung an toàn cho sức khỏe.
Quy trình làm nồi đất
Đất làm nồi Hương Canh phải là đất sét chịu lửa, được chọn từ những vỉa đất sâu, loại bỏ tạp chất rồi ủ cho “chín” đất. Người thợ nặn nồi bằng tay với kỹ thuật đặc biệt: thành nồi phải đều, đáy dày để chịu nhiệt, miệng loe vừa phải. Điểm khác biệt của nồi đất Hương Canh là không tráng men bóng mà để mộc hoặc tráng lớp men tro mỏng, giúp nồi “thở” khi nấu — cơm chín đều, không bị khê, cá kho thấm vị. Sản phẩm được phơi khô hoàn toàn rồi nung trong lò bầu ở nhiệt độ khoảng 1.000–1.100°C; khâu canh lửa quyết định độ bền của nồi, lửa non nồi dễ nứt khi đun, lửa già quá lại giòn vỡ. Mỗi chiếc nồi ra lò đều được gõ thử âm thanh — tiếng đanh, vang là nồi tốt, đạt chuẩn xuất xưởng của làng nghề.
Giá trị văn hóa
Nồi đất Hương Canh không chỉ là đồ dùng mà đã đi vào văn hóa ẩm thực Việt: nồi cơm niêu đất, cá kho tộ, thịt kho tàu — những món ngon nhất thiết phải nấu bằng nồi đất mới tròn vị. Trong làn sóng ẩm thực “về nguồn”, các nhà hàng cơm niêu mọc lên khắp nơi đều tìm đến Hương Canh đặt hàng, giúp làng nghề có thêm động lực phát triển. Người thợ Hương Canh tự hào rằng mỗi chiếc nồi mình làm ra sẽ góp phần giữ lửa cho hàng nghìn bữa cơm gia đình Việt — một giá trị văn hóa giản dị mà bền vững.