Nằm bên dòng sông Cầu thơ mộng, thuộc tỉnh Bắc Ninh, làng Thổ Hà là một trong những trung tâm gốm sành lớn nhất miền Bắc với tuổi nghề hơn nửa thiên niên kỷ. Không rực rỡ men màu như gốm sứ cung đình, gốm Thổ Hà chinh phục bằng vẻ đẹp mộc mạc của men nâu da lươn — những chiếc chum, vại, chĩnh sành từng là vật dụng không thể thiếu trong mỗi nếp nhà Việt xưa.
Lịch sử làng gốm ven sông
Nghề gốm ở Thổ Hà hình thành từ khoảng thế kỷ 15–16, khi cư dân ven sông Cầu phát hiện vùng đất sét dẻo thích hợp làm đồ sành. Nhờ giao thông đường sông thuận lợi, sản phẩm Thổ Hà theo thuyền nan tỏa đi khắp đồng bằng Bắc Bộ và cả vùng trung du. Thời kỳ hưng thịnh nhất, cả làng đỏ lửa với hàng trăm lò nung, mỗi năm cung cấp hàng vạn chum vại đựng nước, muối dưa, ủ tương cho khắp vùng. Trải qua chiến tranh và biến động kinh tế, nhiều lò phải tắt lửa, nhưng từ cuối thế kỷ 20, làng nghề dần hồi phục nhờ nhu cầu đồ sành trang trí và phong trào tìm về giá trị truyền thống. Thổ Hà còn nổi tiếng với nghề làm bánh đa nem và đình làng cổ có kiến trúc độc đáo, tạo thành quần thể di sản hấp dẫn du khách.
Bí quyết làm gốm sành
Gốm Thổ Hà làm từ đất sét nâu đỏ khai thác tại chỗ, được ngâm ủ, lọc sạn rồi nhào kỹ đến khi dẻo quánh. Người thợ tạo hình những chiếc chum vại cỡ lớn hoàn toàn bằng tay trên bàn xoay thấp — công đoạn đòi hỏi sức khỏe và sự khéo léo vì mỗi chiếc vại có thể nặng hàng chục kilôgam đất ướt. Điểm đặc trưng là lớp men tro trấu tạo màu nâu da lươn bóng mịn, được quét đều lên thân gốm trước khi nung. Lò nung Thổ Hà là lò bầu truyền thống đốt bằng củi và trấu, nhiệt độ khoảng 1.100–1.200°C; người thợ phải canh lửa suốt nhiều ngày đêm, vì chỉ cần lửa non là men không chảy đều, lửa già quá lại làm nứt vỡ sản phẩm. Bí quyết phối men và xếp lò được các gia đình giữ kín, truyền từ đời này sang đời khác.
Giá trị văn hóa
Chum vại Thổ Hà từng gắn bó mật thiết với đời sống nông thôn Việt: chum đựng nước mưa ngọt lành, vại muối dưa cà, chĩnh ủ tương — mỗi vật dụng đều mang hơi ấm của bàn tay người thợ. Ngày nay, bên cạnh đồ gia dụng, làng nghề phát triển dòng tiểu sành, chậu cảnh và đồ trang trí sân vườn được thị trường ưa chuộng. Không gian làng cổ với đình Thổ Hà, cổng làng rêu phong và những lò gốm nghi ngút khói đã trở thành điểm đến của du khách muốn chạm vào một miền ký ức Bắc Bộ xưa.