Thuộc huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội, Chuôn Ngọ là làng nghề khảm xà cừ (khảm ốc) nổi tiếng với tuổi nghề hơn 200 năm. Từ những mảnh vỏ ốc, vỏ trai óng ánh sắc cầu vồng, người thợ Chuôn Ngọ tạo nên những bức tranh, tủ chè, đồ gỗ khảm với vẻ đẹp lộng lẫy — nghệ thuật khảm ốc tinh tế bậc nhất Việt Nam.
Làng nghề đất Phú Xuyên
Nghề khảm ở Chuôn Ngọ hình thành từ đầu thế kỷ 19, khi những người thợ khéo tay học được kỹ thuật cẩn ốc từ các nghệ nhân cung đình Huế. Với sự sáng tạo, người Chuôn Ngọ phát triển thành làng nghề chuyên khảm xà cừ với phong cách riêng. Thời Nguyễn, sản phẩm khảm Chuôn Ngọ được tiến cung, trang trí trong các phủ đệ quan lại. Thời kỳ hưng thịnh thế kỷ 20, hàng khảm Chuôn Ngọ xuất khẩu sang nhiều nước, được đánh giá cao về độ tinh xảo. Ngày nay, làng nghề vẫn duy trì với các sản phẩm khảm ốc cao cấp phục vụ sưu tầm và trang trí nội thất.
Kỹ thuật khảm xà cừ
Khảm xà cừ là quy trình cực kỳ tỉ mỉ: vỏ ốc, vỏ trai được cắt thành những mảnh nhỏ theo hình hoa văn, mài mỏng, rồi cẩn vào nền gỗ đã đục lõm theo mẫu. Người thợ phải chọn ốc có màu sắc phù hợp — ốc đỏ, ốc xanh, xà cừ trắng — để tạo nên bức tranh có chiều sâu, óng ánh dưới ánh sáng. Sau khi cẩn xong, bề mặt được mài nhẵn, đánh bóng nhiều lần. Một bức tranh khảm ốc cỡ lớn có thể gồm hàng nghìn mảnh ốc, mất nhiều tháng để hoàn thành. Đòi hỏi cao nhất là sự kiên nhẫn và óc thẩm mỹ: chỉ cần một mảnh ốc lệch màu là cả bức tranh mất đi sự hài hòa.
Giá trị văn hóa
Khảm xà cừ Chuôn Ngọ là đỉnh cao của sự kiên nhẫn trong nghề thủ công Việt Nam: từ những mảnh vỏ ốc nhỏ bé thành tác phẩm nghệ thuật lộng lẫy. Mỗi sản phẩm khảm ốc đều là độc bản vì màu sắc tự nhiên của ốc không bao giờ lặp lại. Ngày nay, đồ khảm Chuôn Ngọ được giới sưu tầm đánh giá cao, xuất hiện trong các không gian nội thất sang trọng. Làng nghề góp phần giữ gìn một kỹ thuật thủ công tinh tế đang dần mai một trong thời đại công nghiệp.