Thuộc tỉnh Ninh Bình (vùng đất Ý Yên, Nam Định xưa), Cát Đằng là làng nghề sơn mài, sơn son thếp vàng với tuổi nghề hơn 300 năm. Nơi đây chuyên sơn đồ thờ: hoành phi, câu đối, tượng Phật, kiệu rước — những sản phẩm mang vẻ đẹp uy nghi, rực rỡ của nghệ thuật sơn truyền thống Việt Nam.
Làng sơn đất Ý Yên
Nghề sơn ở Cát Đằng hình thành từ khoảng thế kỷ 17–18, gắn liền với nhu cầu sơn son thếp vàng cho đình chùa, đền miếu trong vùng. Người Cát Đằng nổi tiếng với kỹ thuật sơn ta cổ truyền: từ khâu làm vóc, bả đến sơn, thếp vàng đều tuân thủ nghiêm ngặt bí quyết cha ông. Nhiều nghệ nhân Cát Đằng từng được mời sơn son cho các công trình lớn, đình chùa cổ. Trải qua thời gian, làng nghề vẫn giữ vững nhờ nhu cầu đồ thờ truyền thống không ngừng tăng: mỗi ngôi chùa xây mới, mỗi đình làng trùng tu đều cần đến tay nghề thợ sơn Cát Đằng. Ngày nay, làng nghề còn phát triển dòng sơn mài mỹ nghệ phục vụ trang trí, quà tặng.
Kỹ thuật sơn son thếp vàng
Sơn son thếp vàng Cát Đằng là quy trình công phu: làm vóc bằng gỗ tốt; bả bằng hỗn hợp sơn ta và đất sét mịn, mài nhẵn nhiều lần; sơn lót, sơn son (màu đỏ) nhiều lớp; thếp vàng lá lên những chi tiết cần nhấn — mỗi lá vàng mỏng như cánh chuồn được dán tỉ mỉ bằng tay. Kỹ thuật khó nhất là khâu mài và đánh bóng: phải mài đủ để bề mặt nhẵn bóng mà không làm mất lớp sơn. Một bộ hoành phi câu đối sơn son thếp vàng mất nhiều tuần để hoàn thành; độ bền của sản phẩm có thể lên đến hàng trăm năm nếu làm đúng kỹ thuật. Chính sự bền vững ấy tạo nên giá trị của đồ sơn Cát Đằng.
Giá trị văn hóa
Sơn son thếp vàng Cát Đằng là một phần của văn hóa tâm linh Việt Nam: vẻ rực rỡ của hoành phi, câu đối, tượng Phật trong đình chùa tạo nên không gian thiêng liêng, trang trọng. Làng nghề góp phần quan trọng vào việc bảo tồn nghệ thuật sơn truyền thống — thứ nghệ thuật đòi hỏi sự kiên nhẫn và tâm huyết hiếm có. Với những người làm công tác bảo tồn di tích, thợ sơn Cát Đằng là những “bác sĩ” không thể thiếu trong việc “chữa bệnh” cho các công trình gỗ cổ.