Nằm bên dòng sông Hồng, thuộc tỉnh Ninh Bình (vùng đất Hà Nam xưa), làng Nha Xá là một trong những làng dệt lụa cổ của đồng bằng Bắc Bộ với tuổi nghề hơn 200 năm. Lụa Nha Xá nổi tiếng với chất liệu đũi tơ tằm mộc mạc, óng ả — thứ vải từng được các bà, các mẹ miền Bắc ưa chuộng may áo trong những dịp trọng đại.
Lịch sử làng nghề
Nghề dệt ở Nha Xá hình thành từ đầu thế kỷ 19, khi một số gia đình học được nghề trồng dâu nuôi tằm từ các vùng lân cận rồi phát triển thành làng nghề chuyên dệt lụa. Nhờ vị trí ven sông Hồng thuận tiện giao thương, lụa Nha Xá theo thuyền buôn lên kinh thành Thăng Long và tỏa đi các tỉnh. Thời kỳ hưng thịnh giữa thế kỷ 20, cả làng có hàng trăm khung cửi hoạt động, tiếng thoi đưa rộn ràng từ sáng đến tối. Sau những thăng trầm của thời bao cấp và sự lấn át của vải công nghiệp, làng nghề dần thu hẹp; nhưng những năm gần đây, đũi tơ tằm Nha Xá được “săn lùng” trở lại nhờ xu hướng thời trang bền vững và tình yêu với chất liệu tự nhiên.
Bí quyết dệt đũi tơ tằm
Điểm đặc biệt của Nha Xá là chuyên dệt đũi — loại vải dệt từ tơ của những kén tằm không ươm được thành sợi liền (kén đôi, kén mỏng). Sợi đũi được kéo thủ công, se thành sợi to, dệt trên khung cửi gỗ tạo nên mặt vải hơi thô, xốp nhẹ với những nốt sần tự nhiên — vẻ đẹp mộc mạc không vải công nghiệp nào bắt chước được. Quy trình từ trồng dâu, nuôi tằm đến ươm tơ, dệt vải đều làm thủ công; màu nhuộm chủ yếu từ thảo mộc: củ nâu cho màu nâu trầm, lá bàng, vỏ cây cho các sắc độ tự nhiên. Mỗi tấm đũi Nha Xá phải qua tay người thợ nhiều ngày, với sự tỉ mỉ trong từng đường thoi.
Giá trị văn hóa
Đũi Nha Xá là hiện thân của triết lý “tận dụng” khéo léo của người Việt: biến những kén tằm tưởng bỏ đi thành thứ vải đẹp độc đáo. Trong làn sóng thời trang xanh, đũi tơ tằm với vẻ đẹp thô mộc, thoáng mát được các nhà thiết kế Việt Nam đưa vào bộ sưu tập áo dài, trang phục hiện đại. Làng nghề Nha Xá hôm nay vừa là nơi sản xuất, vừa là điểm du lịch văn hóa ven sông Hồng, nơi du khách tìm về để chạm vào một nghề thủ công đang hồi sinh mạnh mẽ.