Nằm bên dòng sông Ninh Cơ, thuộc tỉnh Ninh Bình (vùng đất Nam Định xưa), Cổ Chất là làng nghề ươm tơ tằm nổi tiếng với tuổi nghề hơn 200 năm. Nếu các làng dệt lụa là nơi tạo ra những tấm vải óng ả, thì Cổ Chất chính là nơi cung cấp “linh hồn” cho chúng — những sợi tơ tằm óng mượt được ươm hoàn toàn thủ công.
Làng nghề bên sông Ninh Cơ
Nghề ươm tơ ở Cổ Chất hình thành từ đầu thế kỷ 19, khi người dân học được kỹ thuật trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và phát triển thành làng nghề chuyên biệt. Khác với nhiều làng vừa nuôi tằm vừa dệt vải, Cổ Chất chuyên sâu vào khâu ươm tơ — cung cấp nguyên liệu cho các làng dệt lụa trong vùng như Nha Xá, Vạn Phúc. Thời kỳ hưng thịnh, cả làng rộn ràng với nghề tằm tang; tiếng guồng ươm tơ quay đều từ sáng sớm. Trải qua thăng trầm, đặc biệt khi tơ công nghiệp và tơ nhập khẩu cạnh tranh, làng nghề có lúc thu hẹp; nhưng nhờ chất lượng tơ thủ công vượt trội — óng, bền, đều sợi — Cổ Chất vẫn giữ được thị trường riêng, phục vụ các làng dệt lụa cao cấp.
Nghệ thuật ươm tơ
Ươm tơ là công đoạn tinh tế nhất trong chuỗi sản xuất lụa: kén tằm sau khi thu hoạch được phân loại, cho vào nồi nước nóng để làm mềm lớp keo sericin, rồi dùng đũa ươm vớt lấy đầu sợi, chập nhiều sợi kén thành một sợi tơ, guồng thành guồng tơ. Người thợ ươm phải đều tay, giữ nhiệt độ nước ổn định — nước quá nóng làm đứt sợi, quá nguội sợi không bung. Tơ ươm thủ công ở Cổ Chất nổi tiếng óng mượt, đều sợi, ít mối nối — chất lượng mà tơ ươm máy khó sánh được. Mỗi ngày, một người thợ lành nghề ươm được vài kilôgam tơ; công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.
Giá trị văn hóa
Cổ Chất là mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị lụa tơ tằm Việt Nam: không có tơ tốt thì không thể có lụa đẹp. Làng nghề góp phần duy trì nghề trồng dâu nuôi tằm — một nghề nông nghiệp truyền thống đang dần mai một. Ngày nay, Cổ Chất còn là điểm đến thú vị cho du khách muốn tìm hiểu trọn vẹn hành trình “từ con tằm đến tấm lụa”: xem ươm tơ, nghe chuyện nghề và cảm nhận sự kỳ diệu của những sợi tơ óng ánh được tạo ra từ đôi bàn tay con người.