Đền Và ở Sơn Tây (Hà Nội) là một trong những ngôi đền cổ thờ Tản Viên Sơn Thánh — vị thánh đứng đầu trong “tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Hằng năm, vào ngày 15–16 tháng Giêng, hội đền Và được tổ chức long trọng, thu hút đông đảo nhân dân xứ Đoài và du khách thập phương về dự hội đầu xuân, tưởng nhớ vị thánh của núi rừng.
Tản Viên Sơn Thánh — vị thánh của núi Ba Vì
Tản Viên Sơn Thánh tên thật là Nguyễn Tuấn, người có công giúp dân trị thủy, dạy dân làm ăn, được tôn làm thánh của núi Ba Vì — ngọn núi thiêng của xứ Đoài. Truyền thuyết về cuộc chiến giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh đã trở thành biểu tượng cho khát vọng chinh phục thiên nhiên, trị thủy của người Việt. Đền Và với lịch sử hàng trăm năm là một trong những ngôi đền cổ nhất thờ Tản Viên, với kiến trúc độc đáo, nhiều di vật quý giá. Cùng với đền Thượng trên đỉnh Ba Vì, đền Và tạo thành hệ thống thờ Tản Viên quan trọng của vùng đất này.
Lễ hội đầu xuân xứ Đoài
Hội đền Và diễn ra với các nghi thức rước kiệu, tế lễ trang trọng. Đặc biệt, lễ rước nước từ sông Hồng về đền là nghi thức độc đáo, thể hiện tín ngưỡng thờ thần nước, cầu mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp. Đoàn rước với kiệu Thánh, cờ lọng rực rỡ đi qua các làng quê xứ Đoài trong tiếng trống chiêng vang dội. Người dân thành kính dâng hương tưởng nhớ công đức của Tản Viên Sơn Thánh, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Bản sắc văn hóa xứ Đoài
Hội đền Và mang đậm bản sắc văn hóa của xứ Đoài — vùng đất địa linh nhân kiệt với nhiều di tích, danh thắng. Phần hội với các trò chơi dân gian, hát văn, hát chèo tạo nên không khí vui tươi của ngày hội xuân. Du khách về dự hội còn có dịp thăm thành cổ Sơn Tây, làng cổ Đường Lâm, chùa Mía — những điểm đến văn hóa, lịch sử đặc sắc. Lễ hội đền Và là sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ thánh và đời sống văn hóa cộng đồng, góp phần bảo tồn những giá trị truyền thống tốt đẹp của quê hương xứ Đoài.