Phùng Há là một trong những vị tổ của nghệ thuật cải lương Việt Nam, nữ nghệ sĩ duy nhất được phong NSND trong đợt đầu tiên. Tên thật Trương Phụng Hảo, sinh ngày 30 tháng 4 năm 1911 tại làng Điều Hòa, tổng Thuận Trị, huyện Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho (nay thuộc Tiền Giang), trong một gia đình gốc Hoa nghèo đông con, bà là con thứ sáu trong bảy anh chị em. Cha mất sớm khi bà mới 9 tuổi, bà phải nghỉ học đi làm thuê, từng làm công in gạch ở lò gạch Mỹ Tho. Giọng ca thiên phú của cô bé làm công lọt vào tai ông bầu Hai Cu, người mời bà gia nhập gánh hát Tái Đồng Ban năm 1924, gợi ý bà lấy nghệ danh Phùng Há theo âm Quảng Đông của tên thật.
Từ đào con đến Bà tổ
Vai diễn đầu tiên của Phùng Há năm 13 tuổi là Giả Thị trong vở Hoàng Phi Hổ quy châu của soạn giả Nguyễn Công Mạnh. Từ năm 14 tuổi, bà bắt đầu hát vai chính với đủ dạng nhân vật từ bi đến hài, cả vai kép võ; vai đào chính đầu tiên là Thúy Kiều trong Kim Vân Kiều. Sau này bà thủ vai chính trong hàng loạt vở nổi tiếng: Tái sanh duyên, Mổ tim Tỷ Can, Lục Vân Tiên – Kiều Nguyệt Nga, Phụng Nghi Đình với vai Lữ Bố để đời, Tình sử Dương Quý Phi, Đời cô Lựu, Tô Ánh Nguyệt, Mạnh Lệ Quân. Năm 1926, bà gia nhập gánh Trần Đắc cùng Năm Châu và Tư Chơi, những người thầy đầu tiên của bà.
Người thầy của các thế hệ
Từ năm 1963, Phùng Há giảng dạy tại khoa Diễn viên cải lương, Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn. Học trò của bà sau này đều thành danh: Thanh Nga, Bạch Tuyết, Thanh Sang, Thanh Thanh Hoa. Sách Con Nước Vọng Cổ ghi nhận bà là người lập Hội Nghệ sĩ Ái hữu tương tế Nam Việt, xin đất làm nghĩa trang nghệ sĩ và khu dưỡng lão, đứng lớp dạy diễn viên trẻ ngay tại nhà hát. Sau năm 1975, bà cùng NSND Năm Châu, NSND Ba Vân làm cố vấn cho Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang, đào tạo các nghệ sĩ Vũ Linh, Thanh Thanh Tâm, Kim Tử Long, Thoại Mỹ.
Cuối đời thanh thản
Phùng Há được phong NSND năm 1984. Bà sống đến 98 tuổi, cả đời không nặng lời với ai dù đường tình duyên nhiều đắng cay. Bà từ trần ngày 5 tháng 7 năm 2009 tại nhà riêng trong khuôn viên chùa Nghệ sĩ, Gò Vấp, an nghỉ tại nghĩa trang Nghệ sĩ. Gần một thế kỷ gắn bó, bà là cầu nối sống giữa thời khai sáng và thời hiện đại của cải lương, xứng danh Bà tổ mà khán giả và đồng nghiệp suy tôn.