Nếu cải lương Nam Bộ có một giọng ca được cả giới mộ điệu và báo giới nhất trí tôn vinh là Vua vọng cổ, đó chính là Út Trà Ôn. Sinh ngày 23 tháng 5 năm 1919 với tên khai sinh thật thà như đếm Nguyễn Thành Út — ông là người con thứ mười, cũng là con út trong nhà nên được gọi thân mật là anh Mười Út — tại ấp Đông Phú, làng Đông Hậu, quận Trà Ôn. Lớn lên giữa những buổi đờn ca tài tử của quê hương, ông chọn tên quê hương đặt cho nghệ danh, như một cách khắc ghi công ơn cha mẹ và đất mẹ vào sự nghiệp.
Từ đồng quê đến làn sóng phát thanh
Con đường đến với nghệ thuật của Út Trà Ôn bắt đầu từ niềm đam mê tài tử. Năm 1937, ông được giới thiệu hát trên Đài phát thanh Sài Gòn và bản vọng cổ đầu tiên ông ca trên làn sóng điện là Thức trót canh thâu. Giọng ca trầm ấm, chân phương, đậm chất miền Tây của ông nhanh chóng chinh phục thính giả khắp Nam Kỳ. Trước đó, ông đã đoạt giải nhất cuộc thi ca cổ nhạc do hãng rượu Bình Tây tổ chức. Đặc biệt, ông được một vị Yết-ma (tu sĩ Phật giáo) viết tặng bài vọng cổ Tôn Tẩn giả điên dài đến 20 câu — bản vọng cổ góp phần nâng cao uy tín cho hãng đĩa ASIA và trở thành tác phẩm gắn liền với tên tuổi ông suốt đời.
Kép chánh của các đại bang
Trên sân khấu cải lương, Út Trà Ôn là kép chánh được các bầu gánh săn đón. Năm 1942, ông được ông bầu Trương Văn Thông mời về gánh Tân Thịnh đóng kép chánh các tuồng Bàng Quyên – Tôn Tẩn, Tôn Tẩn đại chiến Hải Triều; sau đó còn hát cho các gánh Tiến Hóa, Mộng Vân, Sao Mai, Thanh Minh. Năm 1954, ông tự lập gánh hát Kim Thanh — một đại bang danh tiếng lừng lẫy quy tụ nhiều tên tuổi lớn như Thanh Tao, Kim Chưởng, Thúy Nga. Lối ca chắc nhịp, nhả chữ rõ ràng, diễn xuất mộc mạc mà đầy tình của ông để lại những vai diễn khó quên như ông Cò trong Tuyệt tình ca và chú Ba trong Tần Nương thất.
Di sản của Vua vọng cổ
Út Trà Ôn được phong Nghệ sĩ Ưu tú năm 1988 và Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997. Ông từ trần ngày 13 tháng 8 năm 2001 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 82 tuổi, an nghỉ tại Chùa Nghệ sĩ. Di sản ông để lại không chỉ là những bản vọng cổ Tình anh bán chiếu, Sầu bạn chung tình, Ông lão chèo đò còn vang mãi, mà còn là một chuẩn mực: ca vọng cổ phải chắc nhịp, có hồn và đậm chất quê hương — điều mà cho đến nay giới mộ điệu vẫn công tâm nhận rằng chưa ai thay thế được ông.