Thái hậu Dương Vân Nga là vở cải lương lịch sử đặc biệt, tồn tại với ít nhất hai bản dựng khác nhau và việc tách bạch hai bản là điều bắt buộc để hiểu đúng về tác phẩm. Cả hai bản đều khai thác câu chuyện về người phụ nữ đứng trước quyết định lịch sử: trao long bào cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn trước nguy cơ xâm lược của quân Tống.
Bản dựng của đoàn Thanh Minh – Thanh Nga
Bản dựng nổi tiếng nhất thuộc về đoàn Thanh Minh – Thanh Nga, do NSND Ca Lê Hồng làm đạo diễn, với kịch bản chuyển thể của Huy Trường từ kịch bản chèo Dương Vân Nga của Trúc Đường (sáng tác 1976). Thanh Nga vào vai chính Dương Vân Nga, cùng các nghệ sĩ Bạch Tuyết, Ngọc Giàu. Vở diễn tập trung vào cuộc đấu tranh nội tâm dữ dội của Thái hậu giữa tình riêng với nhà Đinh và nợ nước với dân tộc. Bản dựng này đã diễn khoảng một trăm suất, trong đó suất cuối cùng tại rạp Cao Đồng Hưng vào tháng 11 năm 1978 – ngay trước đêm Thanh Nga bị sát hại – cũng là suất diễn cuối cùng trong cuộc đời của "nữ hoàng sân khấu". Về năm ra mắt, báo chí ghi chưa thống nhất: một số nguồn ghi 1977, một số ghi 1978.
Bản dựng của Nhà hát Trần Hữu Trang
Bản thứ hai gắn với sân khấu Nhà hát Trần Hữu Trang, với kịch bản của Hoa Phượng, Chi Lăng, Hoàng Việt và Thể Hà Vân, do chính đạo diễn Chi Lăng – giám đốc đầu tiên của Nhà hát – dàn dựng. Năm dựng của bản này hiện chưa xác minh được. NSND Bạch Tuyết cũng từng vào vai Dương Vân Nga trong bản kịch bản này, cho thấy sức hút của nhân vật lịch sử đặc biệt đối với các thế hệ nghệ sĩ.
Giá trị nghệ thuật
Dù ở bản dựng nào, Thái hậu Dương Vân Nga đều là một trong những vở cải lương lịch sử xuất sắc nhất, với hình tượng người phụ nữ phải lựa chọn giữa tình nhà và nợ nước – một đề tài mang tính bi kịch cổ điển. Vở diễn khẳng định khả năng của cải lương trong việc thể hiện những vấn đề lịch sử – triết lý sâu sắc, vượt xa khuôn khổ của những bi kịch tình cảm thông thường, và mãi là một tượng đài của sân khấu cải lương Việt Nam.