“Bài bản Tổ” là thuật ngữ chỉ 20 bài bản gốc của đờn ca tài tử Nam Bộ — “tổ” ở đây nghĩa là gốc, là cội nguồn. Hai mươi bài bản này là nền tảng mà toàn bộ nghệ thuật đờn ca tài tử — và sau này là cải lương — được xây dựng lên. Người học đờn ca phải thuộc lòng 20 bài bản Tổ như học trò phải thuộc bảng chữ cái: đó là điều kiện tiên quyết để bước vào nghề.
Hai mươi bài được chia thành bốn nhóm theo bốn mùa và bốn phương: sáu bài Bắc (điệu Bắc, mùa xuân, vui tươi khoan khoái) gồm Lưu Thủy Trường, Phú Lục, Bình Bán Chấn, Xuân Tình, Tây Thi, Cổ Bản; bảy bài Hạ (nhạc Lễ, điệu Hạ, mùa hạ, trang nghiêm uy nghi) gồm Xàng Xê, Ngũ Đối Thượng, Ngũ Đối Hạ, Long Đăng, Long Ngâm, Vạn Giá, Tiểu Khúc; ba bài Nam (điệu Nam, mùa thu, buồn thảm) gồm Nam Xuân, Nam Ai, Đảo Ngũ Cung (Nam Đảo); bốn bài Oán (hơi Oán, mùa đông, bi thương ai oán) gồm Tứ Đại Oán, Phụng Hoàng (Cầu), Giang Nam (Cửu Khúc), Phụng Cầu (Hoàng Duyên).
Công hệ thống hóa 20 bài bản Tổ được ghi nhận thuộc về nghệ nhân Ba Đợi (cuối thế kỷ 19) — người đã cải biên nhiều bản từ ca nhạc Huế và nhạc lễ cung đình, cấu trúc lại chữ đờn, lớp lang cho hợp với thẩm mỹ tài tử Nam Bộ. Trước Ba Đợi, các bài bản tồn tại rời rạc; sau Ba Đợi, chúng thành một hệ thống có logic nội tại chặt chẽ.
Vì sao gọi là “Tổ”
Chữ “Tổ” thể hiện quan niệm nguồn cội của người Việt: mọi sáng tạo đều phải có gốc. Các bản vọng cổ, các bản cải lương, các bản vắn về sau — dù mới mẻ đến đâu — đều được xem là “con cháu” của 20 bài bản Tổ, vì chúng dùng chung hệ thống chữ nhạc, chung hơi điệu, chung thẩm mỹ. Gọi là “Tổ” cũng là cách thể hiện lòng tôn kính với tiền nhân đã sáng tạo và gìn giữ.
Bài bản Tổ ngày nay
Ngày nay, 20 bài bản Tổ vẫn là nội dung cốt lõi trong giảng dạy đờn ca tài tử ở các trường nghệ thuật, các câu lạc bộ. Các cuộc thi đờn ca tài tử thường yêu cầu thí sinh thể hiện bài bản Tổ. Và trong nghiên cứu, 20 bài bản Tổ là đối tượng không thể bỏ qua khi tìm hiểu âm nhạc cổ truyền Nam Bộ — một hệ thống vừa có tính bác học, vừa đậm đà bản sắc dân gian.