“Hơi Oán” là thuật ngữ chỉ hệ hơi điệu của bốn bài Oán trong 20 bài bản Tổ: Tứ Đại Oán, Phụng Hoàng (Cầu), Giang Nam (Cửu Khúc) và Phụng Cầu (Hoàng Duyên). Trong quan niệm của giới tài tử xưa, hơi Oán tượng trưng cho mùa đông — mùa của sự tàn lụi, lạnh lẽo, tiếc nuối. Đây là hơi điệu buồn nhất trong bốn điệu, buồn đến mức oán trách — oán trời, oán đất, oán số phận.
Cần phân biệt hơi Oán với hơi Ai (điệu Nam): hơi Ai buồn mà còn nức nở thiết tha — như người khóc vì thương; hơi Oán buồn đến mức oán hận — như người khóc vì bị phụ, bị hại. Nam Ai dành cho nỗi buồn chung của kiếp người; Tứ Đại Oán dành cho nỗi đau có đối tượng cụ thể. Sự phân biệt tinh tế này cho thấy người xưa đã có một “bản đồ cảm xúc” rất chi tiết trong âm nhạc.
Bốn bài Oán mỗi bài một sắc thái: Tứ Đại Oán oán hận tột cùng trong 6 câu ngắn gọn; Phụng Hoàng Cầu cầu mong trong tuyệt vọng như chim phượng tìm bạn; Giang Nam Cửu Khúc sầu thương man mác như sông chín khúc quanh; Phụng Cầu Hoàng Duyên (tựa Tư Mã Tương Như) với nỗi oán của kẻ sĩ. Bốn sắc thái, bốn cách buồn — đủ để diễn tả mọi cung bậc của oán hận.
Hơi Oán trên sân khấu
Sân khấu cải lương dùng hơi Oán cho những lớp tủi hờn, oán than — khi nhân vật không còn khóc được nữa mà chỉ còn biết oán. Đó thường là những lớp cao trào tâm lý: người vợ bị phụ, kẻ trung thần bị hại, người con mất cha mẹ. Người ca hơi Oán phải có nội lực mạnh mẽ — oán mà không gào thét, đau mà vẫn giữ được vẻ đẹp của âm nhạc.
Mùa đông của tâm hồn
Trong bốn mùa của 20 bài bản Tổ — xuân (Bắc) vui, hạ (Hạ) nghiêm, thu (Nam) buồn, đông (Oán) oán — hơi Oán là mùa khắc nghiệt nhất nhưng cũng cần thiết nhất. Đời người không chỉ có vui mà còn có những mùa đông — và âm nhạc phải có chỗ cho cả những mùa đông ấy. Hơi Oán là nơi trú ẩn cho những nỗi đau lớn nhất của kiếp người, để chúng được khóc, được oán, rồi được nguôi ngoai.