“Nhạc Lễ” là thuật ngữ chỉ nhóm bảy bài trong 20 bài bản Tổ: Xàng Xê, Ngũ Đối Thượng, Ngũ Đối Hạ, Long Đăng, Long Ngâm, Vạn Giá và Tiểu Khúc — còn được gọi là “7 bài Cò” hay 7 bài hơi Hạ (điệu Hạ). Đây là nhóm bài có nguồn gốc đặc biệt nhất: nguyên thủy chúng là nhạc dùng trong tế lễ ở đình, đền — nơi âm nhạc phục vụ thần linh chứ không phải con người.
Trong quan niệm xưa, bảy bài nhạc lễ xếp vào mùa hạ với nhạc tính trang nghiêm, uy nghi, hùng hồn; khi đờn, nhạc sĩ day mặt về hướng Đông. Về nhạc pháp, bảy bài cùng hệ thống điệu Bắc nhưng lấy chữ Xề Ú làm âm chủ, tạo nên cấu trúc chữ đờn đối nghịch với hơi Bắc. Muốn đờn đúng hơi Hạ, các đàn dây phải “lên dây nhạc” để dây buông rơi đúng vào âm chủ — một kỹ thuật riêng của nhạc lễ.
Công đưa bảy bài nhạc lễ vào hệ thống đờn ca tài tử thuộc về nghệ nhân Ba Đợi cuối thế kỷ 19. Ông đã “tài tử hóa” từng bản — giữ nguyên tính trang nghiêm nhưng thêm vào ý nghĩa mới cho đời sống dân gian. Riêng Xàng Xê còn vượt ra khỏi khuôn khổ nhạc lễ để trở thành một trong những bản được dùng nhiều nhất trên sân khấu cải lương, đặc biệt ở lớp Xề bi tráng.
Từ đình đền ra sân khấu
Hành trình của nhạc lễ — từ nghi thức cung đình, đình đền vào đời sống tài tử rồi lên sân khấu cải lương — là minh chứng cho sức sống của âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Thay vì mai một cùng với chế độ phong kiến, nhạc lễ đã “đầu thai” vào nghệ thuật dân gian và tiếp tục sống. Mỗi lần Xàng Xê vang lên trong một vở cải lương, đó là tiếng nói của cả một truyền thống nghi lễ hàng trăm năm.
Nhạc lễ ngày nay
Ngày nay, bảy bài nhạc lễ vẫn được các ban nhạc lễ trình tấu trong các lễ hội đình làng, lễ giỗ tổ trên khắp Nam Bộ. Trong các buổi đờn ca tài tử có chủ đề, nhóm nhạc lễ luôn là phần được chờ đợi — vì nó đưa người nghe trở về không gian tâm linh cổ xưa, nơi âm nhạc là cầu nối giữa con người với trời đất, thần linh.