“Điệu Nam” là thuật ngữ chỉ hệ hơi điệu của ba bài Nam trong 20 bài bản Tổ: Nam Xuân, Nam Ai và Đảo Ngũ Cung (Nam Đảo). Trong quan niệm của giới tài tử xưa, điệu Nam tượng trưng cho mùa thu — mùa của lá rụng, của chia ly, của những nỗi buồn man mác. Khi đờn điệu Nam, nhạc sĩ day mặt về hướng Nam.
Ba bài Nam tạo thành một mạch cảm xúc hoàn chỉnh: Nam Xuân khoan thai vui tươi như buổi sáng thu trong trẻo; Nam Ai nức nở bi lụy như chiều thu mưa buồn; Đảo Ngũ Cung dồn dập quyết liệt như cơn gió thu cuối mùa. Từ vui sang buồn rồi sang dồn dập — ba bài Nam là một câu chuyện âm nhạc có mở, có thắt, có cao trào. Xưa kia người ta thường đờn ca liên huờn cả ba bản thành một mạch dài vì những lớp trùng lặp và chuyển tiếp tự nhiên giữa chúng.
Về nguồn gốc, cả ba bài đều được nghệ nhân Ba Đợi cải biên từ ca nhạc Huế cuối thế kỷ 19, với cấu trúc chữ đờn, lớp lang hoàn toàn mới. Dấu ấn Huế vẫn còn trong hơi điệu — man mác, trầm tư — nhưng đã được “Nam Bộ hóa” để hợp với thẩm mỹ tài tử: phóng khoáng hơn, trực tiếp hơn, ít cầu kỳ hơn.
Điệu Nam trên sân khấu
Sân khấu cải lương khai thác triệt để ba sắc thái của điệu Nam: Nam Xuân cho cảnh dạo chơi, tả cảnh hữu tình; Nam Ai cho cảnh chia ly, oan khuất, nức nở; Đảo Ngũ Cung cho cảnh cãi vã, tranh biện gay gắt. Ba bài Nam như ba “màu” cơ bản để vẽ nên mọi cung bậc của nỗi buồn sân khấu — từ nhẹ nhàng đến đau đớn, từ cam chịu đến phản kháng.
Linh hồn của tài tử
Nhiều người cho rằng điệu Nam là linh hồn của đờn ca tài tử — vì nó nói được điều sâu kín nhất trong tâm hồn người Nam Bộ: nỗi buồn. Không phải nỗi buồn bi quan, mà là nỗi buồn tha thiết, trữ tình — buồn mà vẫn yêu đời, khóc mà vẫn hát. Nghe một bản Nam Ai trọn vẹn, người ta hiểu vì sao đờn ca tài tử được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.