“Điệu Bắc” là thuật ngữ chỉ hệ hơi điệu của sáu bài Bắc trong 20 bài bản Tổ: Lưu Thủy Trường, Phú Lục, Bình Bán Chấn, Xuân Tình, Tây Thi và Cổ Bản. Trong quan niệm âm dương ngũ hành của giới tài tử xưa, điệu Bắc tượng trưng cho mùa xuân — mùa của sự sống nảy nở, niềm vui và hy vọng. Khi đờn điệu Bắc, nhạc sĩ day mặt về hướng Đông, hướng mặt trời mọc.
Nhạc tính của điệu Bắc được mô tả là vui tươi, khoan khoái — nhưng “vui” ở đây có nhiều sắc thái. Lưu Thủy Trường vui một cách thong dong; Bình Bán Vắn vui một cách rộn rã; Cổ Bản vui một cách gấp gáp; Phú Lục vui một cách đanh thép; Xuân Tình vui một cách lâng lâng; Tây Thi vui một cách uyển chuyển. Sáu sắc thái của niềm vui — đó là sự phong phú đáng nể của điệu Bắc.
Trên sân khấu cải lương, điệu Bắc được dùng rất linh hoạt: lúc vui rộn rã (Lưu Thủy Đoản, Bình Bán Vắn), lúc kể chuyện dài thong thả (Lưu Thủy Trường, Nam Xuân, Xuân Tình), lúc đối đáp tranh biện (Phú Lục, Đảo Ngũ Cung mượn hơi), lúc kể chuyện gấp rút (Cổ Bản). Có thể nói điệu Bắc là “người đa năng” nhất trong bốn điệu — hợp với đủ mọi tình huống sân khấu.
Bắc – Nam trong âm nhạc
Cặp đối lập Bắc – Nam là một trong những cấu trúc tư duy quan trọng của âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Nếu điệu Bắc là mùa xuân vui tươi thì điệu Nam là mùa thu buồn thảm — hai thái cực cảm xúc bao trùm đời người. Người nghệ sĩ tài tử phải nắm vững cả hai điệu mới được xem là toàn diện: biết vui đã khó, biết buồn còn khó hơn, mà biết chuyển từ vui sang buồn một cách tự nhiên thì khó nhất.
Điệu Bắc trong đời sống
Ngày nay, các bản điệu Bắc là những bản được trình diễn nhiều nhất trong các buổi đờn ca tài tử sinh hoạt — vì tính chất vui tươi, dễ nghe, dễ hòa nhập. Với người mới tiếp cận đờn ca, điệu Bắc cũng là “cửa ngõ” thân thiện nhất: nghe một bản Lưu Thủy Trường hay Bình Bán, ai cũng có thể cảm nhận ngay cái hay mà không cần kiến thức chuyên môn sâu.