“Bản cải lương” là thuật ngữ chỉ các bản nhạc do các nhạc sĩ cổ nhạc sáng tác riêng cho sân khấu cải lương — ngoài hệ thống 20 bài bản Tổ của đờn ca tài tử. Tiêu biểu là loạt bản ngắn của soạn giả Mộng Vân (Sương Chiều, Tấn Phong, Túy Tửu, Thu Phong Nguyệt, Giang Tô, Tú Anh, Tô Vũ, Nặng Tình Xưa, khoảng 1939–1940) và các bản của nhạc sĩ Năm Hưng (Hận tình ly oán, Hương xuân hoài cảm, Sa giang diễm khúc).
Sự ra đời của các bản cải lương gắn với nhu cầu của sân khấu: khi cải lương phát triển rực rỡ với hàng trăm vở tuồng mới, 20 bài bản Tổ — dù phong phú — cũng không đủ để diễn tả mọi tình huống, mọi tuồng tích. Các nhạc sĩ cổ nhạc đã sáng tác thêm những bản mới, vừa mang hơi hướng tài tử quen thuộc, vừa có những nét mới lạ phù hợp với từng vở diễn. Dòng sáng tác này được gọi là “cổ nhạc canh tân”.
Theo ghi nhận của Viện Âm nhạc Việt Nam, các bản cải lương được chơi rộng rãi trong các cuộc đờn ca hiện nay vì “có cùng âm hưởng, cùng phương thức diễn tấu, cùng thẩm mỹ nghệ thuật với nhạc tài tử”. Nói cách khác, dù là sáng tác mới, các bản cải lương vẫn “ăn” rất hợp với hệ thống bài bản cổ điển — như cành mới mọc từ gốc cũ.
Tranh luận về bản sắc
Giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận về vị trí của các bản cải lương: một số ý kiến cho rằng những bản mang hơi hướng Triều Châu – Quảng Đông (như loạt bản Mộng Vân) khó gia nhập kho tàng bài bản tài tử vì chưa mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Đây là tranh luận lành mạnh, phản ánh sự trăn trở về bản sắc trong quá trình tiếp biến văn hóa — và nó vẫn đang tiếp diễn.
Cầu nối quá khứ – hiện tại
Dù tranh luận thế nào, không thể phủ nhận các bản cải lương đã làm giàu đáng kể cho nhạc mục sân khấu và đờn ca. Chúng là cầu nối giữa bài bản cổ điển và nhu cầu sáng tạo mới — minh chứng rằng truyền thống không phải là cái kho đóng kín mà là dòng sông luôn chảy, luôn đón nhận những chi lưu mới để thêm phong phú.