“Soạn giả” là thuật ngữ chỉ người sáng tác trong nghệ thuật cải lương — “soạn” nghĩa là biên soạn: soạn lời ca cho các bản nhạc, soạn kịch bản cho các vở tuồng. Nếu nghệ sĩ là người thể hiện, thì soạn giả là người “đẻ” ra tác phẩm — linh hồn của mọi bài ca, vở diễn trên sân khấu cải lương.
Làng soạn giả cải lương có những tên tuổi lẫy lừng: Viễn Châu (NSND, 1924–2016) — “vua vọng cổ” với khoảng 4.000 bài vọng cổ và hơn 70 kịch bản, người khai sinh tân cổ giao duyên; Yên Lang (1940–2017) — chuyên gia kịch bản kiếm hiệp (Máu nhuộm sân chùa, Đêm lạnh chùa hoang); Trương Minh Châu — tác giả Lan và Điệp; Nguyễn Tri Khương — tác giả Giọt lệ chung tình (Võ Đông Sơ – Bạch Thu Hà); Trần Quang Quờn — người soạn lời Bá Lý Hề đầu thế kỷ 20… Mỗi soạn giả một phong cách, góp phần tạo nên sự đa dạng của kho tàng cải lương.
Nghề soạn giả đòi hỏi sự am hiểu đặc biệt về nhạc pháp: đặt lời cho bản cổ nhạc không bám sát từng nốt như tân nhạc mà giống như “họa thơ” — giữ đúng chữ dứt câu và giọng bình – trắc của chữ ấy, đồng thời gieo vần liên kết trong câu. Với vọng cổ nhịp 32, soạn giả còn phải tính toán vị trí các chữ nhạc ở từng nhịp (nhịp 16 xuống Hò, nhịp 24 xuống Xề) để lời ca “ăn” với nhạc. Đó là một nghề vừa cần thi tài, vừa cần nhạc tài.
Soạn giả và nghệ sĩ
Mối quan hệ giữa soạn giả và nghệ sĩ là mối quan hệ cộng sinh: bài hay cần người ca hay mới sống được, và người ca hay cần bài hay mới có đất diễn. Nhiều cặp soạn giả – nghệ sĩ đã đi vào lịch sử: Viễn Châu – Minh Cảnh, Yên Lang – Lệ Thủy, Minh Vương… Khán giả thường nhớ tên nghệ sĩ hơn tên soạn giả — nhưng người trong nghề đều biết: không có soạn giả giỏi thì không có bài ca hay.
Nghề thầm lặng
Soạn giả là nghề thầm lặng: họ đứng sau ánh đèn sân khấu, sau tên tuổi nghệ sĩ. Nhưng mỗi khi một câu vọng cổ vang lên làm khán giả rơi lệ, đó là công sức của soạn giả — người đã chọn từng chữ, gieo từng vần, tính từng nhịp. Tôn vinh soạn giả là tôn vinh nguồn cội của sáng tạo — vì không có người viết thì không có gì để hát.