“Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày Giỗ Tổ mồng mười tháng ba” — câu ca dao đã ăn sâu vào tâm thức mỗi người Việt. Giỗ Tổ Hùng Vương, diễn ra vào mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng (Phú Thọ), là Quốc lễ lớn nhất của dân tộc, ngày hội non sông quy tụ hàng triệu lượt đồng bào từ khắp mọi miền đất nước và kiều bào ở nước ngoài cùng hướng về cội nguồn.
Nguồn gốc và truyền thuyết dựng nước
Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, nở thành trăm người con. Năm mươi người con theo cha xuống biển, năm mươi theo mẹ lên non; người con trưởng ở lại đất Phong Châu lên ngôi, lấy hiệu là Hùng Vương, đặt quốc hiệu Văn Lang — nhà nước đầu tiên của người Việt, trải qua 18 đời vua Hùng. Quần thể Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh gồm đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, đền Giếng và lăng Hùng Vương, là nơi thờ tự các Vua Hùng suốt hàng nghìn năm. Tương truyền, chính tại đây, các Vua Hùng đã cùng bàn việc nước, và cũng nơi đây hun đúc nên ý chí dựng nước, giữ nước của dân tộc.
Ý nghĩa văn hóa dân tộc
Giỗ Tổ Hùng Vương là biểu tượng thiêng liêng của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây”. Năm 2012, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ năm 2007, ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch trở thành ngày nghỉ lễ chính thức trên toàn quốc, được gọi là Quốc giỗ. Đây không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao dựng nước của tổ tiên, mà còn là ngày hội củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nhắc nhở mỗi người Việt dù ở đâu cũng luôn hướng về một cội nguồn chung.
Nghi lễ và hoạt động lễ hội
Lễ hội Đền Hùng gồm hai phần: phần lễ trang nghiêm và phần hội tưng bừng. Phần lễ nổi bật với lễ dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng do lãnh đạo Đảng, Nhà nước chủ trì, đoàn rước kiệu từ chân núi Nghĩa Lĩnh lên đền Thượng, cùng lễ vật truyền thống là bánh chưng, bánh giầy — tượng trưng cho triết lý trời tròn, đất vuông. Phần hội diễn ra sôi nổi với hội thi gói và nấu bánh chưng, thi giã bánh giầy, hát xoan (di sản UNESCO của Phú Thọ), múa trống đồng, cùng hàng loạt trò chơi dân gian như đấu vật, kéo co, cờ người, đánh đu. Lễ hội kéo dài suốt 10 ngày, từ mùng 1 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch, biến vùng đất Tổ thành biển người trong không khí vừa linh thiêng vừa rộn ràng của mùa xuân.
Giỗ Tổ Hùng Vương vì thế không chỉ là một lễ hội — đó là lời nhắc nhở thiêng liêng rằng dân tộc Việt Nam có chung một gốc rễ, chung một niềm tự hào, và sức mạnh đoàn kết ấy chính là cội nguồn làm nên mọi thắng lợi trong lịch sử dựng nước và giữ nước.