Đêm 14 tháng Giêng âm lịch hằng năm, hàng vạn người từ khắp nơi đổ về khu di tích đền Trần (Ninh Bình), thức trắng đêm chờ đợi thời khắc khai ấn — nghi lễ linh thiêng bậc nhất đầu xuân của người Việt. Lễ hội đền Trần, diễn ra từ ngày 13 đến 15 tháng Giêng, không chỉ là dịp tưởng nhớ vương triều Trần hiển hách mà còn gắn liền với tục “xin ấn đền Trần” cầu may mắn, thăng tiến, thành đạt trong năm mới.
Vương triều Trần và vùng đất Thiên Trường
Nhà Trần (1226–1400) là một trong những triều đại rực rỡ nhất lịch sử Việt Nam, với ba lần đánh thắng quân Nguyên – Mông hùng mạnh, giữ vững nền độc lập dân tộc. Ninh Bình xưa là đất Thiên Trường — quê hương, căn cứ địa của nhà Trần. Quần thể đền Trần – chùa Tháp ngày nay gồm đền Thiên Trường thờ 14 vị vua Trần, đền Cố Trạch thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn — vị anh hùng dân tộc, thiên tài quân sự với bản “Hịch tướng sĩ” bất hủ, cùng chùa Phổ Minh (chùa Tháp) với ngọn tháp 14 tầng cổ kính soi bóng xuống hồ. Mỗi dịp đầu xuân, nơi đây trở thành trung tâm hành hương lớn của cả nước.
Lễ khai ấn — nghi thức độc đáo đầu xuân
Nguồn gốc lễ khai ấn bắt nguồn từ nghi thức của triều đình phong kiến: sau kỳ nghỉ Tết, triều đình tổ chức lễ khai ấn để bắt đầu một năm làm việc mới. Ngày nay, lễ khai ấn đền Trần diễn ra vào lúc nửa đêm 14 rạng sáng 15 tháng Giêng, với nghi thức rước ấn, đóng ấn trang trọng. Hàng nghìn người chen chân xin được lá ấn đầu xuân, tin rằng ấn thiêng sẽ mang lại may mắn, thăng quan tiến chức, công việc hanh thông. Dù mang màu sắc tâm linh, tục xin ấn phản ánh khát vọng chính đáng của con người về một năm mới tốt đẹp hơn — và cũng là dịp để mỗi người tự nhắc mình sống xứng đáng với niềm tin ấy.
Phần hội đất Thành Nam
Bên cạnh phần lễ, lễ hội đền Trần còn có phần hội tưng bừng với đám rước 5 kiệu long trọng, các nghi thức tế lễ cổ truyền, cùng nhiều trò chơi dân gian đặc sắc: đấu vật, chọi gà, múa lân sư rồng, hát văn, thi cờ người, thi nấu cơm. Không khí lễ hội của đất Thành Nam đầu xuân vừa linh thiêng vừa rộn ràng, thu hút không chỉ người dân Ninh Bình mà cả du khách thập phương. Lễ hội đền Trần vì thế là sự kết hợp hài hòa giữa tưởng nhớ quá khứ hào hùng và khát vọng tương lai — giữa đạo lý uống nước nhớ nguồn và niềm tin vào một năm mới an khang, thịnh vượng.