Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam, hình ảnh cậu bé làng Gióng vươn vai thành tráng sĩ cưỡi ngựa sắt đánh tan giặc Ân rồi bay về trời đã trở thành biểu tượng bất diệt của lòng yêu nước. Hội Gióng — lễ hội tưởng nhớ Thánh Gióng (Phù Đổng Thiên Vương) — được tổ chức tại hai địa điểm linh thiêng ở Hà Nội: đền Sóc (Sóc Sơn) vào mùng 6–8 tháng Giêng và đền Phù Đổng (Gia Lâm) vào ngày 8–9 tháng 4 âm lịch. Năm 2010, Hội Gióng được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Truyền thuyết Thánh Gióng
Chuyện kể rằng ở làng Phù Đổng có cậu bé lên ba vẫn không biết nói, không biết cười, đặt đâu nằm đấy. Khi giặc Ân tràn sang xâm lược, vua Hùng sai sứ giả đi tìm người tài đánh giặc, cậu bé bỗng cất tiếng nói, xin vua rèn cho ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt. Từ đó cậu vươn vai thành tráng sĩ oai phong, cưỡi ngựa sắt xông ra trận, đánh tan quân giặc. Roi sắt gãy, Ngài nhổ cả tre làng làm vũ khí quật giặc. Thắng trận, Ngài cưỡi ngựa bay về trời. Vua Hùng nhớ ơn, phong làm Phù Đổng Thiên Vương và lập đền thờ. Thánh Gióng được tôn vinh là một trong “tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, cùng với Tản Viên Sơn Thánh, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh.
Nghi lễ và diễn xướng độc đáo
Điểm đặc sắc nhất của Hội Gióng là phần diễn xướng mô phỏng trận đánh chống giặc Ân. Tại đền Sóc, lễ hội mở đầu bằng đám rước long trọng với đoàn “ông hiệu” — những trai tráng khỏe mạnh được chọn làm tướng, cùng hai phường Áo đen và Áo đỏ tượng trưng cho hai cánh quân, diễn lại thế trận đánh giặc đầy hào khí. Tại đền Phù Đổng, hội có lễ rước nước, rước văn, cùng các trò diễn dân gian tái hiện cuộc đời và chiến công của Thánh Gióng. Không khí lễ hội vừa linh thiêng vừa hùng tráng, như đưa người xem trở về thời đại các Vua Hùng dựng nước.
Biểu tượng của sức mạnh dân tộc
Hội Gióng không chỉ là dịp tưởng nhớ một vị thánh trong truyền thuyết, mà còn là nơi hun đúc tinh thần yêu nước, ý chí chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam qua các thế hệ. Hình ảnh Thánh Gióng — từ một cậu bé bình thường vươn lên thành người anh hùng cứu nước — gửi gắm thông điệp sâu sắc: sức mạnh của dân tộc nằm ở mỗi người dân bình thường khi Tổ quốc cần. Đó là lý do Hội Gióng sống mãi trong lòng người Việt suốt hàng nghìn năm, từ thời đại Hùng Vương cho đến hôm nay.