Ngọc Giàu là một trong những nghệ sĩ đa năng hiếm có của sân khấu Việt Nam: vừa là đào chánh cải lương, vừa là diễn viên hài kịch và điện ảnh được khán giả nhiều thế hệ yêu mến. Tên thật Phong Thị Ngọc Giàu, sinh ngày 13 tháng 7 năm 1945 tại Thủ Thiêm, Sài Gòn, bà lớn lên trong một gia đình lao động nghèo. Tuổi thơ cơ cực không ngăn được niềm đam mê ca hát: ngoài giờ học, bà thường học hát qua đài phát thanh, rồi vừa học vừa làm thuê trong gánh hát Kim Phụng, được học múa ươm tơ, múa cấy lúa và làm tỳ nữ trên sân khấu.
Từ tỳ nữ đến đào chánh
Nhờ giọng hát trời phú, tuồng hát nào bà cũng được tham gia hát một câu vọng cổ hoặc những vai xuất hiện ít trên sân khấu. Năm 12 tuổi, bà được nhận vào gánh Mai Lan Phương – Ngọc Chiểu chỉ làm tỳ nữ và ngâm thơ hậu trường. Đến đoàn Ngọc Kiều của Hoàng Kinh – Ngọc Đáng năm 13 tuổi, bà được đóng đào nhì, rồi sau hai tháng được nâng lên đào chính. Trong một lần đoàn đi diễn ở Quảng Ngãi vở Đôi mắt giai nhân, bà bầu đoàn Kim Chưởng đã mời bà về làm diễn viên — một bước ngoặt mở ra con đường đào chánh rộng lớn.
Đào chánh của Thanh Minh – Thanh Nga
Hai năm sau khi ký hợp đồng dài hạn với hãng đĩa Châu Á nhờ giọng ngâm thơ và ca thử năm 14 tuổi, bà được soạn giả Hà Triều – Hoa Phượng mời về đoàn Thanh Minh – Thanh Nga. Tại đây, tên tuổi Ngọc Giàu ngày càng được khán giả khắp miền Nam mến mộ. Bà hóa thân vào đủ loại vai: đào mùi, đào mụ, đào lẳng, đào võ, đến cả vai giả lão, giả trai, vai con nít, bà già. Vai Điêu Thuyền mang về cho bà giải Thanh Tâm đầu năm 1960, và năm 1967 bà tiếp tục vinh dự nhận giải thưởng này lần thứ hai.
Nghệ sĩ đa năng và người thầy
Năm 1979, khi mới 34 tuổi, Ngọc Giàu được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú; năm 1995 bà đoạt Giải Mai Vàng lần thứ nhất; năm 2012 được phong tặng Nghệ sĩ Nhân dân. Với hơn 100 vai diễn trên sân khấu cải lương, khoảng 50 vở kịch, hàng chục phim truyện nhựa, video và tấu hài, bà là người thầy mẫu mực của Nhà hát Trần Hữu Trang. Ở tuổi ngoài tám mươi, bà vẫn xuất hiện trên sân khấu tuồng cổ, như vai diễn trong vở Âm dương trận của đoàn Huỳnh Long — minh chứng cho một đời nặng nợ với sân khấu.