Xuân Yến là một trong những nữ nghệ sĩ trụ cột của cải lương tuồng cổ Việt Nam, được xem là chị cả của các thế hệ nữ nghệ sĩ gắn bó với sân khấu tuồng cổ. Tên thật Nguyễn Xuân Yến, sinh năm 1944, bà là con gái của nghệ sĩ Minh Tơ và Bảy Sự, chị ruột của NSND Thanh Tòng, mẹ của nghệ sĩ Trinh Trinh — thuộc thế hệ thứ tư của đại gia đình hát bội, cải lương Bầu Thắng – Minh Tơ lừng lẫy. Bà từ trần ngày 29 tháng 7 năm 2023 tại Bệnh viện Chợ Rẫy, hưởng thọ 79 tuổi.
Ngũ nữ hổ tướng
Nhắc tới Xuân Yến là nhắc tới một nữ diễn viên một thời nổi danh trong nhóm Ngũ nữ hổ tướng của nghệ thuật hát Hồ Quảng ở Sài Gòn thập niên 1960. Vì cả gia đình đều cư ngụ trong rạp hát, ngoài giờ học chữ, hầu hết thời gian sinh hoạt của bà gắn liền với đoàn hát Vĩnh Xuân Ban – Khánh Hồng. Tại đây, bà học nhiều vai kép võ tướng, đào võ, đào văn, các vai mụ, vai tỳ nữ. Năm 1972, khi đang là diễn viên của gánh hát, bà theo đoàn hát bội của nghệ sĩ Thành Tôn ra Bình Định hát chầu nhân lễ hội Quang Trung; tại đây, bà được bà bầu gánh Kim Chưởng mời gia nhập đoàn — cũng là nơi bà gặp nghệ sĩ Hữu Cảnh, người chồng sau này của bà.
Đào chánh của tuồng cổ
Được người cha là nghệ sĩ Minh Tơ dìu dắt vào nghề, từ một cô bé nhỏ xíu trong đoàn đồng ấu do cha sáng lập, Xuân Yến nhanh chóng trở thành cô đào chánh, thể hiện xuất sắc các vai tuồng được viết từ sân khấu hát bội như Trảm Trịnh Ân, Đào Tam Xuân, Mạnh Lệ Quân, Thần nữ dâng Ngũ Linh Kỳ. Với sân khấu cải lương tuồng cổ — mảnh đất mà em trai bà là NSND Thanh Tòng sáng tác các kịch bản ca ngợi lịch sử dân tộc — bà luôn đồng hành cùng con cháu, diễn những vai phụ yểm trợ như trong Câu thơ yên ngựa, Tô Hiến Thành xử án, Bùi Thị Xuân, Ngọn lửa Thăng Long, Má hồng soi kiếm bạc.
Tấm gương cho thế hệ trẻ
Chị Tư Xuân Yến được các thế hệ nghệ sĩ trẻ xem là tấm gương sáng, tận tâm chỉ dẫn cho lớp kế cận yêu thích tuồng cổ. Dù trải qua cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh, bà vẫn khát khao quay lại sàn diễn và đã toại nguyện trong chương trình vinh danh gia tộc. Bà ra đi để lại một gia tộc năm đời làm nghề hát tiếp tục rạng danh, với con gái Trinh Trinh và các cháu vẫn miệt mài giữ lửa tuồng cổ.